Mar 13.2017 / 07.02 / / Kategori: İlkeler
Anglo-Sakson ve Kıta Avrupa Hukuk Sistemlerinde Genel Olarak İfşa ve İspat

İfşa(1) ve ispat konusunda Türk hukukunun Kıta Avrupası hukuku ilkelerini, İngiliz hukukunun ise Anglo Sakson hukuku ilkelerini takip ettiği genel geçer olarak kabul edilmektedir. Bu iki sistemin birbirinden çok farklı olduğu düşünülür; buna karşın, bu iki farklı hukuk sisteminin birbirlerini çok etkiledikleri, geliştirdikleri ve faklı şekillerde de olsa birbirlerine çok yaklaştıkları pek bilinmez ve konuşulmaz. Birbirinden çok farklı oldukları düşüncesi ile Anglo Sakson sistemindeki gelişmelerin Türk hukukuna aktarılmasından, aynı sonucu sağlayacak düzenlemeler yapılmasından korkulur. Ancak bu korku ve ona dayalı çekingenlik yersizdir. Bu iki sistem, özellikle ifşa ve ibraz konusunda, bir diğerini etkilemiş, örnek aldığımız ve kaynak hukukları geliştirmiştir.

Başlangıçta, Kıta Avrupası hukukunda Sorgulayıcı (2) sistem kabul edilmiş iken, Anglo Sakson hukukunda(3) Bilgilendirici sistem benimsenmiştir. Temel olarak, Bilgilendirici sistemde hakim, tarafların bilgilendirmesine göre karar verirken Sorgulayıcı sistemde hakim, yapacağı sorgulamanın sonucuna göre uyuşmazlığı çözmektedir. Sorgulayıcı sistemde ifşa (ve ispat) kuralları hakimin işini kolaylaştıracağı kabul edilen, daha güvenilir ve kesinlik arz eden ispat vasıtalarına yönelik olarak gelişmekte; düzenlemeler genellikle ispat vasıtalarını sınırlandırıcı mahiyette olmaktadır. Sorgulayıcı sistemde tam ifşa (ve ispatın) hakimin sorgulamasına ihtiyaç göstermesi tarafları ifşa (ve ispat) bakımından tembelleştirmekte, fırsatçı bir ispat yaklaşıma yöneltmekte; ancak bu durum hakimin davadaki iş yükünü önemli ölçüde artırmaktadır. Bilgilendirici sistemde ise hakimin müdahalesi sınırlandırılırken ispat vasıtalarının sınırlandırmasına daha az ihtiyaç görülmektedir. Bu durumda ise hakim ya yetersiz bilgilendirilme ile yanlış bir karar vermek durumunda kalmakta ya da gereğinden fazla bilgilendirme ve yargılamanın pahalılaşması ihtimali ile karşı karşıya kalmakta…

Bilgilendirici sistemde taraflar, hakimin bilgilendirilmesinde serbestçe hareket ederler ve her türlü ispat vasıtalarına başvurabilirler; hakim taraflara müdahale edemez; böylelikle tam ve bütün bilgilendirilmeme tehlikesi ortaya çıkar, tarafların serbestliklerini kötüye kullanmaları halinde yargılama gereğinden fazla uzun ve pahalı hale gelebilir. Sorgulayıcı sistemde ise uyuşmazlık konusu hakkında bilgilendirme hakimin istediği ve sınırlandırdığı şekilde gerçekleşir; taraflar hakimin kabul edip isteyeceği bilgileri verir; sınırlandırılmış ispat vasıtaları sunar. Ancak hakimin kendi bilgilenme isteği hiçbir zaman tarafların yapmak istediği şekilde bilgilenmeyi sağlamaz ve tarafları tatmin etmez; üstelik hakimin temel amacı uyuşmazlığı bir an önce sonuçlandırmak olduğu için yargılamalar gereksiz şekilde hızlandırılır(4), zaman alan detaylardan zaman içinde vazgeçilir, tarafların davadaki davranışları kısıtlanır(5); dolayısıyla hakim tam ve bütün olarak bilgilendirilmemiş iken bir karar verir, adalet bir bakıma yargılama usulünde kıvraklıklara(6) göre ve el yordamı ile gerçekleştirilir. Ayrıca bu halde taraflar ifşa ve ispatlarını şekillendirerek hakimin maddi gerçeği tam olarak ortaya çıkarmasını zorlaştırıp, engelleyebilir, hatta uzunca bir süre karar vermesini önleyebilirler.

Ancak günümüzde, hakime sorgulama yetkileri verilerek bilgilendirme sistemin eksiklikleri giderilmekte; Sorgulayıcı sistemde ise ispat kısıtlamaları kaldırılarak Bilgilendirici sisteme yaklaşılmaktadır.

Başka bir deyişle Sorgulayıcı ve Bilgilendirici sistemler birbirine yaklaşmaktadırlar. Temeldeki yaklaşım farklılığı devam etmekle birlikte(7) her iki sistemin gelişmiş örneklerinin en büyük ortak başarısı, uyuşmazlıkların çözümünde maddi gerçeğin tam olarak en azından mahkemeye ifşasını sağlamış olmalarıdır.

Türkiye kendi kurallarını yeniden yaptığı bu dönemde ihtiyacına ve kültürüne en uygun kuralları oluşturarak uyuşmazlıklarda gerçeğin tam ve doğru olarak ortaya çıkarılmasını sağlayabilir, bunu yaparken diğerlerinin tecrübelerinden yararlanarak onlardan daha ileriye giden düzenlemeler yapabilir.

Neden yapamayalım, bizim diğerlerinden eksiğimiz mi var?

Mehmet Gün

Dipnotlar:

1) Burada İfşa kelimesi ile hem uyuşmazlık konusu olayların taraflarca açıklanması, bu konuda dilekçe ve sair araçlarla beyanda bulunulması, hem de tarafların ellerinde bulunan her türlü ispat vasıtalarının çıkartılıp diğer tarafa ibraz edilmesi, yani, ifşa – açıklama ve ibraz, birlikte kastedilmektedir.

2) Inquisitorial- sorgulayıcı sistemin ortaçağın engizisyonlarından etkilendiği söylenilir.

3) Anglo Sakson hukuku ile Common Law olarak bilinen hukuk sistemleri kastedilmektedir. Bu hukuk sisteminin İngiliz hukukundan kaynaklanmış olması, Türkiye’de de kastedileni daha iyi ortaya koyması nedeniyle Anglo Sakson terimi tercih edilmektedir.

4) Ankara İstanbul otoyolunda otobüslerin hızını takometre ile sınırlayan idarecilerimizin, adalet söz konusu olduğunda, adaletin sağlanmasını adaleti sağlayan kadroların yetersizliği ve işlerin çokluğu açık olarak ortada iken “geciken adalet, adalet değildir” tekerlemesinin arkasına sığınarak bin bir değişik yolla hızlandırmaya çalışmaları işte böyle bir durumun sonucudur.

5) Türk usulündeki hakim tarafından verilen kesin sürede delil ibraz edilememesi, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı, cevap dilekçesinin 10 gün içinde verilmesi zorunluluğu gibi kısıtlamalar bu yönde kısıtlamalardır. Böyle durumlarda taraflar istinai hallerde ve zorlukla hareket serbestliği kazanırlar.

6) HUMK m. 287’e göre yapılan delil sözleşmeleri ile bankaların ve güçlü şirketlerin kendi defter kayıtları ve belgelerinin tek delil olmasını müşterilerine dikte ettirmeleri, geçmişte müşterilerine dikte ettikleri kredi sözleşmelerinin suretini bile müşteriye vermeyerek, aleyhlerine dava açılmasını önlemeye çalışmaları, fikri hak tecavüzü ve haksız rekabet davalarında tecavüzkarların tazminat hesabı söz konusu olduğunda ellerindeki bilgi ve belgeleri mahkemeye ibraz etmekten kaçınmaları bu gibi hallere verilebilecek güzel örneklerdir.

7) Bizler, artık adversarial ile kastedilenden hakimin vakıalar hakkında bilgilendirilmesinde tarafların tam bilgilendirme yapmaya zorlandığı sistemlerin; inquisitorial ile kastedilenden de tarafların hakimi bilgilendirilmesinde hakimin ve yasanın tarafları sınırlandırdığı sorgulama esasına dayalı tam bilgilendirmenin anlaşılması gerektiğini düşünüyoruz. Ülkeler elbette kendilerine en uygun olan karışımı seçeceklerdir. Ancak yazılı işlem ve yazı kültürünün yeteri kadar gelişmediği toplumlar için sınırlandırılmış sorgulayıcı ispat sisteminin uygun olmadığını düşünüyoruz. Nitekim Anglo Sakson hukuku dediğimiz “Common Law” Türkçe’ye “avam’ın hukuku” olarak da tercüme edilebilir.

Yorum Yap
0 Yorum
Arama:
ARA
Mehmet Gün
Mehmet Gün

Av. Mehmet Gün

YAZARIN DİĞER YAZILARI
POPÜLER YAZILARI